سال انتشار: ۱۳۹۲

محل انتشار: اولین همایش ملی باستان شناسی ایران

تعداد صفحات: ۱۲

نویسنده(ها):

رحمت عباس نژادسرستی – استادیار دانشگاه مازندران، دانشکده هنر و معماری، گروه آموزشی باستانشناسی

چکیده:

در بخشهای شرقی و شمال شرقی فلات ایران چند حوزهی فرهنگی و تمدنی وجود دارد که دستکم از اواخر هزارهی چهارم ق.م.به این سو برهمکنشهای فرهنگی بین آنها و مناطقی از فلات ایران بهویژه بخشهای شرقی، جنوبشرقی، جنوبی و جنوبغربی ایران و همچنین سرزمین میانرودان برقرار بوده است. این مناطق بخش مهمی از آسیای جنوبغربی را تشکیل میدهند. حوزه- های سندی پنجابی، هیرمند، بلوچستان و ترکمنستان جنوبی بخشی از خراسان بزرگ اصلیترین حوزههای فرهنگی و تمدنی – موصوف هستند. مشابهتهای باستانشناختی این حوزهها در زمینههای طراحی شهری، معماری، نظام اجتماعی و سیاسی، ساختارهای اقتصادی، تجارت درون و برونمنطقهای، توزیع مکانی و فضایی محوطههای باستانی، فناوری در صنایع گوناگون، و آئین و اعتقادات مذهبی قابل ملاحظه است.بررسی موضوع برهمکنشهای فرهنگی در اواخر هزاره چهارم و در طول هزاره سوم ق.م. در چهار حوزهی بزرگ و مهم سندی – پنجابی، بلوچستان، هیرمند و ترکمنستان جنوبی با سایر مناطق آسیای جنوبغربی بهویژه سرزمین بینالنهرین همواره ذهن باستانشناسان این بخش از دنیای قدیم را به خود مشغول داشته است. به فلات ایران و به طور خاص به شرق و جنوبشرق ایران در تصویر این جهان برهمکنش، همیشه به عنوان گذرگاه واسطهای نگریسته میشد. قائلشدن نقش پل ارتباطی برای این بخش از فلات ایران به دلیل برخورداری آن از موقعیت جغرافیایی ویژه و استراتژیک نادرست به نظر نمیرسد.ولی کشفیات باستانشناسی در طول چهار دههی اخیر در این منطقه، ظرفیت باستانشناختی آن را در اواخر هزارهی چهارم و در خلال هزارهی سوم ق.م. تغییر داده و آن را از گذرگاه ارتباطی صرف خارج نموده است. شواهد بهدست آمده از محوطههای باستانی مربوطه نشان میدهد که هر یک از این مراکز از راه کسب تخصص و مهارت سازمانیافته و با بهرهبرداری از توانهای محیطی و استخراج مواد معدنی فراوان پیرامون خود نظیر فلز و سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی و همچنین فرآوری و صدور آنها گاهی به صورت مواد خام و زمانی در قالب کالاهای شأنزا نقش مهمی در ایجاد فرآیندهای برهمکنشهای فرهنگی در دنیای هزارهی چهارم و سوم ق.م. داشتهاند. نگارنده مقاله، این برهمکنش را در این بخش از آسیای جنوبغربی از راه بررسی نقشی که مناطق شرقی و جنوبشرقی ایران ایفا نمودهاند، در قالب یه فرآیند پنج مرحلهای به بحث میگذارد.